Ellen Hollink-Wolda

Spelenderwijs het probleem ontrafelen

Mijn boek

Moeder met kinderen In de loop van de jaren waarin ik als schoolmaatschappelijk werker werkzaam was heb ik meer dan 2000 gesprekken gevoerd met kinderen van basisschoolleeftijd in combinatie met gebruik van de spelvormen. Na overleg met het kind heb ik deze gesprekken woordelijk opgetekend. Samen met de 38 ontwikkelde spelvormen vormt dit de basis van mijn boek, 'Spelenderwijs het probleem ontrafelen'. Hierin richt ik me op wat een kind nodig heeft, gebaseerd op zijn voorkeur of specifieke problematiek. Hoe de spelvormen gebruikt worden kunt u terugvinden in alle beschreven praktijkvoorbeelden en in de lijst met alle uitgewerkte spelvormen achterin dit boek. Deze maken gebruik van onder andere dans, muziek, tekenen, boetseren, een dagboekje bijhouden, voelen hoe zwaar een probleem weegt en nog veel meer. Tijdens het spelen helpt het kind mee aan zijn eigen aanpak van het probleem. Dit zorgt voor meer bereidheid tot samenwerken en bevordert zijn mondigheid en zijn eigenwaarde.

Spelvormen en voorwaarden

Voor de schoolmaatschappelijk werker is de inzet van de spelvormen een effectieve manier om meer inzicht te krijgen in de diepere laag van het probleem. Een voorwaarde voor een goed gesprek met het kind is dat hij zich veilig voelt. Daardoor is hij beter in staat zijn verhaal te vertellen. Tijdens het vertellen deed ik geen interventies. Ik ging in eerste instantie uit van de deskundigheid van het kind, leeftijd gerelateerd. In mijn benadering sluit ik aan op de belevingswereld van het kind, zijn leeftijd (ontwikkelingsfase), zijn verhaal, hoe hij denkt en voelt en let goed op non verbaal gedrag (is het kind angstig, onrustig, gespannen, blij enzovoort). Pas in een latere fase betrek ik de ouder(s) en de leerkracht bij het gesprek.

Spelvorm: Emoticons

Het gebruik van emoticons (gevoelstekens) als spelvorm is een leuke en laagdrempelige manier om in contact te komen met de gevoelens van kinderen.

Het is geschikt voor alle kinderen, maar ook heel geschikt voor speciale doelgroepen, zoals kinderen van immigranten, vluchtelingen en kinderen met een zwak taalgebruik. Ook in een nieuwe belastende situatie, zoals een verhuizing, een eerste schooldag of het overlijden van een dierbare kan de inzet van emoticons veel voor deze kinderen en hun opvoeders betekenen.

Een voorbeeld toont dit aan. Een nieuwe leerling komt voor het eerst op school en het kind praat niet omdat hij zich mogelijk nog niet op zijn gemak voelt. De leerkracht wil graag dat het kind zich prettig voelt tussen de andere kinderen. Hij laat een lijst met alle emoticons zien en de nieuwe leerling mag aanwijzen welke emoticon bij zijn gevoel hoort. De dag erna krijgt het kind een schriftje waarin hij de schooldagen van de week schrijft en zowel bij het begin- als het eind van de schooldag (wanneer er al een heleboel is gebeurd). Op deze wijze laat het kind via zijn getekende emoticon zien hoe zijn dag is geweest. Een alternatieve manier is dat de leerkracht zelf bij houdt welke gevoelspopjes het kind aanwijst en dit bijhoudt in een schrift.

Hierdoor stemt de leerkracht zich af op de gevoelens van het kind, wat ook in mijn methode : “Spelenderwijs het probleem ontrafelen”, verweven zit.

Om aardig gevonden te worden zijn kinderen geneigd zich aan te passen en bijvoorbeeld iedere keer een blij kijkende emoticon aanwijzen. Dit zal de leerkracht snel door hebben en kan hij met het kind hierover praten. Het is belangrijk, ook door een veilige groepssfeer, om te weten dat hij hier eerlijk in mag zijn. Zodat het dicht bij zijn gevoel kan blijven.

Nadat Maartje twee weken de emoticons had bijgehouden in haar schriftje liet ze mij op de laatste dag de hierboven afgebeelde emoticon zien, waardoor ik het gevoel kreeg dat het meisje zich steeds meer op haar gemak ging voelen.

Spelvorm: Welk dier is jouw opa?

Mensen als dieren Om de gevoelens van kinderen over hun familieleden helder te krijgen is het spel 'mensen met dieren vergelijken' leuk en door kinderen erg geliefd. Deze spelvorm heb ik in mijn boek niet uitgewerkt maar ik vind het toch leuk om er iets over te zeggen. Bij het vergelijken van mens en dier gaan veel kinderen uit van uiterlijke kenmerken van een familielid zoals een volle man is dan een olifant. Maar een wat ouder kind kijkt vaak meer naar het karakter (zorgzaam, lief , hard werkend enzovoorts) of de innerlijke eigenschappen (gul, netjes, snel geëmotioneerd, sociaal)

Bij deze enkele voorbeelden:

Marianne vindt haar levenslustige moeder een dolfijn, ze is zo lief en beweeglijk net als een dolfijn. Als je verdrietig ben gaan dolfijnen je troosten en je kunt leuk met ze spelen, zo is mijn moeder ook.
Rob vindt zijn juf een mier, ze werkt hard (is altijd bezig) maar ze wordt snel rood in haar gezicht net als de mier, die ook rood kan zijn.
Milan vergelijkt zijn stiefvader met een paard, omdat hij schopt en hij zegt: 'Ik vind het niet leuk, als hij zijn kinderen schopt wanneer hij boos is'.
De kinderen mogen zichzelf ook vergelijken met een dier zoals Joppe, die zichzelf een aap vindt. Hij zegt: ‘Ik ben lenig en kan goed klimmen'.
Ikzelf werd vergeleken met een paard omdat ik in die periode lang haar had en paarden ook lange haren hebben. En je kon altijd met je problemen bij mij komen (toegankelijk).
Een verslaafde vader van een van de kinderen wordt vergeleken met een slang, omdat je hem niet ziet aankomen en opeens voor je neus staat en eist dat je met hem mee moet (onvoorspelbaar, maar ook angstig).

In de dierentekening maakt Elsje duidelijk hoe haar familieleden als dieren worden weergegeven.

Tekenen als spelvorm

Lachende smiley Deze tekeningen hebben betrekking op een casus van een ingrijpende situatie. Wanneer een kind heeft vernomen dat haar moeder niet thuis komt omdat zij vast zit in een gevangenis ergens ver weg in Azië.

Actueel: agressie bij jonge tieners

Mijn boek Het gebruik van steekwapens bij jonge tieners is iets wat de laatste tijd regelmatig voorkomt in onze samenleving. In de achterstandswijk in Rotterdam waar ik als schoolmaatschappelijk werker werkzaam was, kwam dit fenomeen ook voor.

Wanneer jonge kinderen in een dergelijke omgeving opgroeien:

waar ze dagelijks met agressie te maken krijgen
waar ouders op een agressieve manier met elkaar omgaan
en bij problemen op een gewelddadige wijze reageren

Dan is het aannemelijk dat deze kinderen hun ouders hierin zullen volgen. Zij hebben immers de boodschap meegekregen om bij tegenslagen of problemen op bovengenoemde wijze te reageren. Ouders zijn, in het bijzonder in de jonge jaren van een kind hun rolmodel. Als zij hun ouders niet kunnen vertrouwen wie dan wel?

Het gebruik van gewelddadige- en agressieve games

Hoewel ik het vermoeden had dat het spelen van gewelddadige gamespelletjes invloed kon hebben op de kinderen uit onze wijk, voelde ik mij gesterkt met het resiltaat van het onderzoek van een communicatiewetenschapper: Karin Fikkers.
Uit een proefschrift (2016) van Karin, waarin zij een promotie onderzoek uitvoerde onder Nederlandse kinderen in de leeftijd van 10 tot 14 jaar met de vraag hoeveel invloed gewelddadige games op kinderen zouden hebben, was haar conclusie:

'Jonge tieners worden agressiever na het regelmatig gebruik van videogames en het kijken van televisieprogramma’s met veel geweld wanneer zij in hun thuissituatie en in hun sociale omgeving agressie ervaren of meemaken door bijvoorbeeld veel conflicten in het gezin of agressief gedrag van vrienden.'

Over geweldsbeleving kunt u in het praktijkvoorbeeld met een toepassing van een spelvorm van mijn methode, meer lezen in onderstaand voorbeeld.

Melissa (11 jaar)

Mijn boek Melissa is enig kind. Ze heeft ouders die op een hele gespannen manier met elkaar omgaan. Melissa vertelt er weinig over in de klas maar ze heeft een vriendinnetje waar ze af en toe haar problemen mee deelt. Als het meisje regelmatig thuis blijft zonder dat ouders daar een reden voor opgeven besluit de leerkracht om met het meisje te gaan praten. Op een ochtend, als de leerkracht het meisje meer aandacht geeft, vertelt zij wat er zich thuis afspeelt, waar de leerkracht van schrikt. Ze ziet er moe en getekend uit.

Aan de leerkracht vertelt Melissa dat ze slecht slaapt en ze op school niet meer goed meekomt. Na het gesprek besluit de leerkracht contact op te nemen met de schoolmaatschappelijk werker.

Na een kort gesprekje met de leerkracht begrijp ik dat het om een geweldsincident gaat. Omdat Melissa al vaker bij me geweest is, voelt zij zich bij mij vrij snel op haar gemak. Van de leerkracht van Melissa wist ik dat het meisje prachtig kan tekenen. We besluiten om van wat er thuis aan de hand is in ‘een beeldtekening” vast te leggen. Ze mag zelf bepalen welke gebeurtenis zij in haar tekening wil vastleggen.

Spelvorm: beeld tekening maken

Melissa tekent de situatie na waar zij bang voor is. We maken gebruik van de beeldtekening waar Melissa ook nog zinnen of woorden bij gaat zetten. Op de tekening is een kleine vrouw te zien, die haar moeder voorstelt en haar vader met hele grote handen. Hij rent op haar moeder af en zij schrijft er zelf de tekst bij: ‘ik sla je in elkaar”. In de deuropening tekent zij zichzelf met haar handen voor haar ogen.

Tijdens het tekenen zie ik dat de pijnlijke situatie haar heel erg raakt. Ze kijkt gespannen en zegt dat ze wil stoppen. Ik kalmeer haar. We besluiten dat we eerst een spelletje gaan doen. Daarna mag ze aangeven of ze er verder over wil praten. Of op een later tijdstip. Ik zorg ervoor dat het meisje zich bij mij veilig blijft voelen en laat haar zelf het tempo bepalen. Na een poosje komt ze erop terug en zegt door te willen gaan met het tekenen.

Stripverhaal In deze beeldtekening laat Melissa zien wat er gebeurde na de uitbarstig van haar vader. Melissa beschrijft in de tekstballon netjes de onderlinge communicatie tussen vader, moeder en zij zelf. Het meisje vult aan: "mijn ouders schreeuwen vaak naar ekkaar, het gaat vaak over mij en daar voel ik mijn schuldig over."

In een gesprek met de ouders laat ik hun de beeld- tekening zien, waar ze erg van schrikken. In een tweede gesprek zijn ze bereid hulp te aanvaarden van een gespecialiseerde instantie die hun kan helpen beter met hun agressie om te gaan. Melissa komt daarna nog een paar keer bij mij voor hulp.

Spelvorm: omgaan met boze gevoelens

Boosheid in kleuren Kinderen die worstelen met hun boze gevoelens en daar geen vat op hebben bied ik een spelvorm aan. Het kind tekent een cirkel. Het meisje, Myra, kiest zelf een kleur uit die hoort bij een bepaald gevoel binnenin haar lijf zoals:

ik voel me rustig: geel
ik voel me opgewonden: rood
ik voel me angstig: bruin
ik voel me heel boos: zwart

Dit laat zij in de cirkel zien door middel van een eigen kleur. Op deze manier zie je de opbouw van een rustig- naar een heel boos gevoel via de verschillende opkomende gevoelens gerelateerd aan de kleuren.

Om het nog concreter te maken heeft Myra zichzelf getekend. Zij geeft nu ook in kleuren aan op welke plek ze voelt waar ze boos gaat worden en kleurt in dit geval haar voorhoofd oranje / paars. Deze boosheid verplaatst zich in haar lichaam van de kleur bruin naar zwart. Zo wordt zij zich ervan bewust hoe dit proces bij haarzelf van binnen werkt waardoor ik haar beter kon helpen bij het verwerken van haar boze gevoelens.